Wednesday, November 18, 2026

“भाइरल” सर-मिसहरुलाई प्रोत्साहन गरौं !

 


भाद्र महिना औपचारिक काम गर्नेहरुलाई अलि फुर्सदिलो हुन्थ्यो, यसपाली त झन बिदाहरु बढे । सोसल मिडियामा फेसबुक, टिकटक हेर्दै जाँदा मलाई महिला शिक्षकहरुले तिजको र अन्य गितहरुमा छोटा भिडियोहरु बनाएर पोस्ट गरेको घत लाग्यो र लगभग सयवटा जति हेरेँ। एक दुई जना साथीहरुसङ्ग यहि विषयमा आधारित भएर युवा शिक्षकहरु, युवा शिक्षकहरु कति धेरै शृजनशिल भएछन् भनेर शेयर गरें। तर प्रतिकृया मिश्रित पाएँ। एकजना प्रधानाध्यापक साथीले चाहिँ आफ्नो विद्यालयका मिसहरुको ध्यान टिकटकमा मात्र छ भनेर असन्तुष्ठी देखाए। माध्यमिक तहमा गणित पढाउने एकजना युवा शिक्षकले चाहिँ त्यो सीप र उत्साहलाई शैक्षिक प्रयोजनमा प्रोत्साहन गर्नुपर्ने बताए। त्यसपछि मेरा विद्यार्थी वहिनीहरु जो अहिले शिक्षक छन् तिनीहरुसङ्ग कुरा गर्दा, सुरुमा लाज माने, र सम्भावनाको कुरा गरेपछि उत्साही भएर धेरै कुरा शेयर गरे। मलाई त्यहि विषयमा यहाँ अलिक बढी छलफल गरौं भन्ने लाग्यो। त्यसलाई सजिलो बनाउन हाम्रा आम विद्यालहरुमा अतिरिक्त कृयाकलापहरुको के कस्तो अवस्था छन्, यसको दायरा र सान्दर्भिकता बढाउन के के गर्ने होला र विद्यालय र शिक्षक स्वयमले के गर्ने होला भन्ने तिनवटा प्रश्नको वरिपरि विचारहरु प्रस्तुत गरेकोछु।

 नेपालका पहाडी गाउँघरका प्रायजसो माध्यमिक विद्यालयमा भलिबल भएपछि अतिरिक्त कृयाकलापको माग लगभग पूरा हुन्छ। टिफिन टाइममा कम्पाउन्डमा भलिबल खेल्ने खेलाउने चलन पुरानै हो। छात्राहरुलाई खासै केहि हुन्नथ्यो। जो भलिबल खेल्न रुचाउँदैनथिए, तिनका लागि खास केहि हुँदैनथ्यो। जिल्ला स्तरीय खेलकुद भए पनि एथलेटिक्सका खेलहरु हुन्थे, तर भलिबल खेलको भिन्दै शान र मान हुने गर्थ्यो। विद्यालयहरुमा संगित सिकाउने खासै चलन छैन। नियमित त हैन, नाच्न चाहिँ उत्सवहरुमा छात्राहरुलाई केहि सिकाइन्थ्यो। महिला शिक्षकहरुको संख्या बढेपछि आजकल महिला शिक्षकहरु पनि नाचेको देखिन्छ। त्यसैले आम सार्वजनिक विद्यालयबाट अतिरिक्त कृयाकलापबाट नेपालमा खेलाडी, कलाकर्मी हुने सम्भावना देखिन्न। प्राविधिक सीप र जीवनमा त्यसको प्रयोगको बारेमा झन कुरै नगरौं। वौध्दिक कृयाकलापमा हाजिरी जवाफ, वक्तृत्कला, वादविवाद र हिज्जे, निबन्ध लेखन, लेखन र चित्रकलाहरु पनि नियमित गरेको देखिन्न। हाम्रा सार्वजनिक विद्यालयहरुमा अभाव छ। शिक्षा निःशुल्क बनाउने रहर र नीतिहरुले अलि अलि भरथेग गर्ने सम्भावनाहरुको ढोका पनि बन्द भएकाछन्। आम रुपमा भौतिक स्रोत साधन, विषय शिक्षकहरु, शैक्षिक स्रोत सामाग्रीहरु, शिक्षक विद्यार्थी सहयोग कार्यक्रमहरु, प्रविधि र नवप्रवर्तनमा ती अभावहरु मज्जाले झल्कन्छन्। यसले गर्दा धेरै जसो विद्यालयहरुले विद्यार्थीहरुको लागि पाठ्यक्रममा आधारित सिकाईका दायराहरुलाई खुम्च्याएर पाठ्यपुस्तक आधारित र अझ साङ्गुरो गरी परीक्षा आधारित शिक्षण गर्नुपरेकोछ। खर्च भर्नुभन्दा परीक्षामुखी तालिम जस्तो पढाईको पक्ष लिने व्यवस्थापन समिति, अनेक व्यवस्थापनको नेतृत्व गर्नुभन्दा कक्षामा थुनेर, पढ पढ भन्न पाउँदा गर्व गर्ने प्रधानाध्यापक र शिक्षकहरु भएकोले विद्यार्थी बाहेक सबैको यसमा स्वार्थ मिलेको हुन्छ।

त्यो अभावबाट हुर्केका विद्यार्थीहरु उच्च शिक्षामा वा रोजगारीको सिलसिलामा अन्यत्र जाँदा आफ्नो कमजोर सिकाईको महसुस गर्दछन्। आफू सरहका साथीहरु खेलहरु खेल्न, नाच्न, अनेक खाले बाजा बजाउन, कम्पुटर र इण्टरनेटका धेरै सीपहरु जानेको देखेर अनौठो मान्दछन् र आफ्ना विद्यालयको सिमितता बुझ्दछन्। तर ढिलो भइसकेको हुन्छ। सबैजसोलाई थाहा छ, अतिरिक्त र वौध्दिक कृयाकलापले बालबालिकाको समग्र व्यक्तित्व विकासमा योगदान पु-याउँछ। यसमा योगदान पु-याउने ती विशेष सहजकर्ता शिक्षकलाई ती विद्यार्थीहरुले जीवन पर्यन्त सम्मान गर्दछन्। यसले बालबालिकाको सामाजिकीकरण हुने, योजना बनाउने, निर्णय गर्ने र नेतृत्व लिने, स्वयमसेवी बन्ने, सहयोग गर्ने, द्वन्द व्यवस्थापन गर्ने जस्ता धेरै सीपहरु आर्जन गर्नसक्छन्। उनीहरुको संवेगलाई व्यवस्थित गर्न सिक्छन्, तनाव, आक्रोश र रिसरागहरु घटाउन सिक्छन्। हाम्रो शिक्षामा यी सीप र व्यवहारहरुको अभाव भएको स्पस्ट देखिएकाछन्।

 

मैले ३ दशक जति शिक्षक तथा प्रधानाध्यापक भएर काम गरेँ। माथि लेखिएका कुराहरु मैले मेरो वरीपरी देखेको र व्यहोरेको अनुभवमा आधारित छ। मैले हिमाली भेग र मधेशका आम विद्यालयहरुको अतिरिक्त र सहकृयाकलापहरुको बारेमा भनिन। मैले काम गरेको ग्रामिण भेगको विद्यालयमा पनि अभावै अभाव थियो, समुदायमा गरिवी व्यापक थियो। विद्यालयमा भौतिक, शैक्षिक, मानवश्रोतको अभावको माझमा विषय शिक्षक जुटाएर कक्षा सञ्चालन गर्नु नै ठूलो कुरा थियो। फेरि त्यस्तै विद्यालयबाट हुर्केर आएका हामी शिक्षकहरुसङ्ग पनि सिकाउन सक्ने ज्ञान, सीप थिएन।

विद्यालय विस्तार भए पछि मैले एउटा जुक्ति निकालेँ। प्राथमिक तहमा पढाउने शिक्षकहरु त प्रायजसो स्थानीय नै हुनाले विकल्प हुँदैनथ्यो। तर, माध्यमिक तहमा पढाउने शिक्षकहरु नियुक्ति गर्दा वा सरुवा गर्दा विषय शिक्षण बाहेक तपाईंसङ्ग विद्यार्थी र विद्यालयका लागि काम लाग्ने थप के के सीपहरु छन्, कसरी योगदान गर्न सक्नुहुन्छ भनेर सोध्न थालेँ, महत्व दिन थालें। छनौटमा ती ज्ञान र सीपहरुलाई अंक दिन थालियो। यो रणनीतिले विद्यालयमा शिक्षकको नियुक्तिसंगै विशेष प्रतिभाहरु भित्रिन थाले। जिल्लाका प्रख्यात भलिबल खेलाडी गणित शिक्षक भएर आउनुभयो, धेरै थरी बाजा बजाउन सक्ने, गाउन सक्ने अंग्रेजी शिक्षक, वौध्दिक कृयाकलाप रुची भएका विज्ञान शिक्षक पाइयो। अरु औसत क्षमता र रुची भएका पुराना शिक्षक पनि कस्सिएर वहाँहरुसङ्ग जुट्न थाल्नुभयो। व्यवस्थापनका नेताहरुलाई पनि लगानी गर्न उत्साह बढ्यो। पाँच वर्ष भित्र हाम्रा शिक्षकहरुले गरेको मेहनतको नतिजा देखिन थाल्यो। भौतिक पूर्वाधार, विद्यालयको सेवाहरु, विद्यार्थीको आकर्षण, नतिजा सबै क्षेत्रमा चम्कियौं। जिल्ला स्तरमा हुने खेलकुद, अतिरिक्त, वौध्दिक प्रतिस्पर्धामा पहिला कसैले नाम नसुनेको विद्यालयले पुरस्कार, शील्ड, मेडल र प्रमाणपत्रहरु चाङ्ग लगाएर ल्याउनथाल्यो। त्यहि पृष्ठभूमीले एक दशक अघि सबै विद्यार्थीलाई अटाउने बेञ्च र विषय शिक्षक जुटाउन नसक्ने गाउँले विद्यालय हेर्दा हेर्दै बिना प्रतिस्पर्धा ‘संघीय तहको नमुना विद्यालय’ मा छनौट भयो। अझ अघि बढ्यो।

माथिको कथामा भएको प्रगतिमा अरु तत्वहरुको पनि भूमिका होलान् तर विद्यालयलाई चम्काउन ती विशेष योग्यता क्षमता र स्वयमसेवी भावना भएका शिक्षकहरुको अतुलनीय भूमिका रह्यो। समय र परिस्थिति बदलिएकोछ, अब चाहिँ त्यतिले पक्कै पुग्दैन। विद्यालय शिक्षालाई प्रभाव पार्ने तत्वहरुमध्ये धेरै छिटो बदलिएको प्रविधिको प्रयोग एउटा हो। अहिले प्रविधिको प्रयोग र गति समेट्न ज्ञान, सीप र प्रयोग औपचारिक पाठ्यक्रमबाट मात्र सिकाएर सकिँदैन। यसको दुरुपयोग रोक्न ‘नैतिक र जिम्मेवार’ प्रयोग सम्बन्धी विधा नै खडा भएकोछ। बालबालिकालाई प्रविधिको नैतिक र जिम्मेवार प्रयोग सम्बन्धी व्यवहारिक सीपहरु सिकाउने काम पनि अतिरिक्त कृयाकलाप हुनसक्छ। विद्यालयले यस्ता सीप नसिकाए पनि विद्यार्थीले केहि न केहि त सिक्छन्, जुन गलत हुनसक्छ, खराब हुनसक्छ र पछि दुरुपयोग हुनसक्छ। 


तर शिक्षामा प्रविधिको प्रयोगको बारेमा हाम्रो परम्परा त्यति प्रगतिशिल छैन।  मेरो दिदी विद्यालय जाने उमेरमा वहाँहरुलाई हजुरआमाहरुले रेडियो सुनेको भनेर कराउनु हुन्थ्यो। केहि वर्षमा नै विद्यालयमा रेडियो प्रयोग गरेर पढाउन थालेको देखियो। मेरो स्कूल जाने जमानामा टिभि वा भिडियो हेरेको भनेर गाली खाइन्थ्यो, पछि शिक्षक भएपछि त्यसको प्रयोग गर्नुप-यो। मैले २००८ मा फेसबुक एकाउण्ट बनाउँदा हेडमास्टर आफैं फेसबुक चलाउँछ भनेर खिसिट्युरी गर्थे, पछि खिसिट्युरी गर्ने शिक्षकहरु र व्यवस्थापनका नेताहरुको एकाउण्ट बनाउ सघाउनुप-यो। आजकल धेरै महिला र पुरुष शिक्षकहरुले टिकटक चलाउनुहुन्छ त्यस्तै, कुरा काट्नेहरुलाई कण्टेन्ट भएकोछ।   

अहिले सामाजिक सञ्जालको युग छ, आधाभन्दा बढी नेपाली जनसंख्या सोसल मिडियामा छ। सोसल मिडियामा टेक्स्टुयल, इमेजबाट अडियो भिजुयल सामाग्री बढी सजिलो र प्रभावकारी भएकोछ। त्यसका लागि टिकटक, रिल्स, सर्ट्स अनेक एप्सहरुको सामान्य प्रयोग निःशुल्क उपलव्ध भएकोछ। तर यसको प्रयोगमा नेपाली युवाहरुको सीपमा मात्र हैन, नैतिक र जिम्मेवारीपूर्ण प्रयोगमा पनि समस्या छन्। त्यसको लागि प्रविधि प्रतिवन्ध लगाउनु भन्दा असल सीप र संस्कार सिकाउनु जायज हुनसक्छ। यो कामका लागि डराई डराई भिडियो बनाएर सोसल मिडियामा अपलोड गर्ने हाम्रा युवा शिक्षकहरुको सहयोग लिनु उपयुक्त हुन्छ। त्यसका अलावा विद्यालय भर्ना, अनुपस्थिति, अभिभावक शिक्षा, किशोरी शिक्षा, प्राकृतिक प्रकोपबाट सुरक्षा, क्यारियर काउन्सेलिङ लगायत अनेक क्षेत्र छन्, सोसल मिडियाबाट धेरै काम गर्न सकिन्छ। त्यसैगरी कतिपय विषय शिक्षकहरुले पाठ्यक्रम आधारित रोचक शिक्षण सामाग्रीहरु पनि बनाउनसक्नुहुन्छ। बिरसिला पाठहरुलाई गित, संगित र नाच मिसाएर रसिलो बनाऔं। त्यसैले यी सबै सम्भावनाहरुको ढोका बन्द गर्ने हैन, व्यवस्थापन गर्ने हो। यो सीप, जाँगर र रहर भएका शिक्षकहरुलाई प्रोत्साहन गरौं, तालिम गरौं, अझ प्रभावकारी बन्न उत्साहित गरौं। काम लाग्ने सामाग्री बन्दा प्रोत्साहनको लागि लगानी गरौं। यी कामहरुलाई संस्थागत गरौं। वहाँहरुले बनाएका शिक्षण सामाग्रीहरुको प्रदर्शनी र प्रतियोगिताहरु गराऔं। पेशागत काममा सोसल मिडिया प्रयोग गर्ने शिक्षकहरुको सके अन्तर्राष्ट्रिय तहको नसके राष्ट्रिय नेटवर्क बनाएर अनुभव र सीपहरु आदानप्रदान गर्ने वातावरण बनाऔं। शिक्षकका विशेष ज्ञान, सीप र जोश जाँगरलाई विद्यार्थी र विद्यालयको हितमा प्रयोग गरौँ। अर्थात “भाइरल मिस”हरुलाई अझ सिपालु, उत्साही र जिम्मेवार बनाऔं, सम्भव छ।          

 

Wednesday, January 14, 2026

तगडा सत्यवती बनाउने महायात्रा – संस्मरण

  


 

लक्ष्मण शर्मा (पूर्वप्रधानाध्यापक)

 

सत्यवतीको प्रा वि तहमा दुई वर्ष पढेर २०३४ सालमा आदर्श मा वि, गजुरीमा भर्ना भइयो। अरु त ठिकै थियो, करिब ९ किमि पर दिनदिनै अर्काको गाडी चढेर स्कूल जान र घर फर्कन गारो थियो। डेरा लिएर बस्ने ढङ्ग र आँट पनि थिएन। दुई वर्षपछि पढ्नै भनेर काठमाडौं छिरियो। काठमाडौंमा शान्ति विद्यागृह, सिध्दार्थ वनस्थली, अमृत क्याम्पसबाट विज्ञानमा स्नातक गर्दा २०४६ साल सकिएको थियो। त्यहि २०४६ सालमा मुलुकभरि प्रजातान्त्रिक आन्दोलन चर्केको थियो। त्यहि कारण विश्वविद्यालय बन्द भएकोले म गाउँमा गएको थिएँ। गाउँमा सत्यवती स्कुललाई मा वि बनाउने अभियान थियो।  स्वभाविकै ढङ्गले त्यसमा जोडियो। गाउँमा भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र र गणितमा स्नातक गरेको आफ्नै गाउँको पूर्व विद्यार्थी पाउँदा सबैलाई काम लाग्ने भइयो। त्यहाँ माथि केही समय निजी विद्यालयमा र ट्युसन पढाएको अनुभव त छँदै थियो। २०४७ सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय क्याम्पसमा फिजिक्समा भर्ना भएँ, तर तगडा सत्यवती बनाउने अभियानले तान्यो, टिक्न सकिन। अनि होमियो, साथीभाइ सङ्गै गाउँमै तगडा हाइस्कुल बनाउने महायात्रामा। गाउँलेले अबिर दलेर हेडमास्टर पनि बनाइदिए। 

तगडा सत्यवती हाइस्कूलको परिकल्पना

गजुरी पढ्दा दुःख पाएका सहपाठीहरु बिच ३४-३५ सालतिर ठूलो भएपछि आदमटारमा नै हाइस्कूल बनाउने गफ गरिएको जस्तो लाग्छ। हाइस्कूल बनाउने अभियानमा जोडिँदा म २२ वर्ष मात्र लागेको थिएँ। यो महायात्राका अरु सहभागीहरु पनि त्यस्तै २५ भन्दा बढी थिएनन्। २०३२ सालमा स्कुल सुरु गर्ने अभिभावकहरुको पुस्ता ४० - ५० को थियो। हामी राम्रोलाई पनि, सिपालुलाई पनि, गुणस्तरीयलाई अर्थात  सामान्य भन्दा उत्कृष्ठलाई तगडा भन्थ्यौं। स्कूल तगडा के गरी हुन्छ भन्ने चाहिँ राम्ररी थाहा थिएन तर हामी सबै ठिटाहरु सत्यवती स्कुललाई तगडा बनाउन चाहन्थ्यौं।  अहिलेका जेन्जीहरूले देश बनाउने कुरा गरे जस्तै। यी कुराहरु सूचीमा लेखिएको थिएन, त्यसैले ठ्याक्कै भन्न सकिन्न, करिब ३० वर्ष विद्यालयको प्रशासनिक नेतृत्व गर्दा सत्यवती स्कूल तगडा भयो कि भएन भनेर। यो त्यहाँका अभिभावक, विद्यार्थी र अरु साझेदारहरुले निष्कर्ष निकालुन्। मैले चाहिँ यहाँ केहि सम्झेका बुँदाहरु यहाँ टिपेकोछु।   

पूर्वाधारमा तगडा

त्यो बेला अढाई रोपनी जति जमिनमा ढुङ्गाले छाएको एउटा साँघुरो स्कुल थियो। त्यो भवनको दक्षिणपट्टि एउटा ६ कोठे भवन थप्ने भनेर जग हालिएको थियो। प्राङ्गण खाली गर्न भनेर आँपको रुख काट्दा भएको स्कुल पनि ध्वस्त भएको थियो। त्यसैले हिउँदभरि आदम खोलाको बगरमा ढुंगामा  बसेर विद्यार्थी राखेर पढाइयो। करिब छ महिना लगाएर जनश्रमदानमा त्यो भवन बनाइयो। साँधमा आन्तरिक श्रोतबाट घडेरी किनेर ५० सालमा सिविनको सहयोगमा दुई कोठे प्लास्टर गरेको भवन तयार गरेर  स्टिलको  दराज भएको अफिसमा मेचमा बस्न पाउँदा के के न भएको जस्तो लाग्थ्यो।  २०५४ सालमा हिकिबाका प्रतिनिधि ताकासी खाजीता लिएर कृष्ण सर आउनुभयो, भवन बनाउने कुरो प्रस्ताव राखियो, भवन बनाउने जग्गा जोडेमा बनाइदिन सहर्ष स्वीकार भयो। नजिकैको वाघको खोरमा सित्तैमा भेटेको जग्गा हिकिबाले अस्वीकार गरेपछि नभएको पैसामा उधारो ८ रोपनी घडेरी जोडियो। व्यापक श्रमदान सहित एकतले भवन बनाइयो। उच्च मा वि बनाउने योजना तयार गरियो। २०५६ बाट सत्यवती उच्च मा वि भयो। त्यसपछि सत्यवती स्कुल धेरै हिसाबले तगडा नै भयो। हरेक वर्ष थपिएको विद्यार्थी सङ्ख्याका लागि भवनमा तल थपियो। २०६० सालमा प्राथमिक खण्डमा  दुईतले भवन बन्यो।  प्लस टुबाट खर्च गरेर पनि रकम जोगिँदा वरिपरिको जग्गा पनि थपिँदै गयो।  विद्यालय प्रांगण जोडिएको छिमेकी दाताले दिएको जग्गामा  उच्च माविको लागि अर्को भवन बन्यो। जिल्लामा नै पहिलो पटक उच्च मा वि दिउँसो पढाउन थालियो। कम्प्युटर विज्ञानको पढाइ हुन थाल्यो। इन्टरनेट जोडियो। खानेपानी र सफा शौचालयहरू बन्न थाल्यो। खेलकुदका लागि यथेस्ट स्थान भए कम्पाउन्ड तारबार र भयो। प्रयोगशाला र पुस्तकालयहरू भए। सरकारले ल्याएको कार्यक्रम अनुसारको नमुना माध्यमिक विद्यालयमा छनोट भएपछि अहिलेको आकार र भव्य पूर्वाधार खडा भयो। साउन्ड सिस्टम र कन्सोर्टियम हल बन्यो।  विद्यालय कम्पाउन्ड भित्र कृषिको प्रयोगशाला र ग्रीन हाउसहरु निर्माण भयो। ठूलो टावर क्लक राखेर विद्यालय भवनको नयाँ पहिचान निर्माण गरियो। मूल सडकबाट विद्यालय भवनसम्म जाने कंक्रिट रोड तयार भयो। आँपटार, आमडाँडा र मुलाबारीमा दानमा प्राप्त भएको जग्गाहरु छन्। यसबेला सत्यवती स्कुलमा भौतिक पूर्वाधार के कति छ, छैन भन्नु पर्दैन, बरु कति प्रयोग गर्दैछौं भन्ने प्रश्न हो। यो ‘तगडा सत्यवती’ बनाउने सपनाको एउटा महत्वपूर्ण खुड्किलो अवश्य हो।

विद्यार्थी संख्यामा तगडा

सत्यवती प्रा वि स्थापना हुँदा धादिङमा २०० वटा जति प्राइमरी स्कुल थिए होलान्। त्यसैलाई २०३७ मा नि मा वि स्कुल सुरु गर्दा कति जति स्कुल थिए थाहा भएन। तर २०४६ सालमा प्रस्तावित मा वि सुरु गर्दा हामी २४औं थियौं। उच्च मावि सुरु गर्दा छैठौं भयौं। हामीले २०४६  सालमा हाइस्कुल चलाउने सपना देख्दा विद्यालयमा कुल २०० जति बालबालिका भर्ना हुन्थे। धेरैले पढाइ बीचमै छोड्थे।  उमेर नाघेका पनि  धेरै थिए। आदमटारमा पढाइ राम्रो छ भन्ने हल्लाले  कक्षा ८ बाट ९ सञ्चालन गर्दा ३० जनाबाट ६३ पुगेको थियो। एसएलसी दिँदा ताक २०४९ सालमा हाम्रो कुल विद्यार्थी सङ्ख्या ४५० जति थियो। हरेक वर्षको एसएलसीको नतिजाको आधारमा छिमेकी स्कुलहरु भन्दा हाम्रो नतिजा बढी हुँदै गएपछि साँध सिमानाबाट पनि विद्यार्थीहरु आउन थाले। आदमटारको हरेक खाली घरगोठमा  विद्यार्थीहरु डेरा लिएर बस्थे। २०६४ सालतिर  हाम्रो कुल विद्यार्थी सङ्ख्या १४०० जति र एसएलसी परीक्षा दिनेको संख्या करिब २०० हुन्थ्यो। नतिजा पनि लोभ लाग्दो नै थियो। त्यो सङ्ख्या धादिङ जिल्लाका मा वि हरूमा दोस्रो ठूलो सङ्ख्या थियो। यो सम्भव तुल्याउन हामीले पढाइ, खेलकुद, छात्रवृत्ति, छिमेकी विद्यालयहरूमा सहयोग कार्यक्रम, स्रोत केन्द्र परिचालन र द्वन्दको बेलामा पनि अत्यन्त कम बन्द हुने विद्यालयको पहिचान बनाएका थियौं। सवा १०० जति घर भएको एउटा गाउँमा वल्लो पल्लो गाउँ र छिमेकी जिल्लाहरुबाट समेत यत्रो विशाल सङ्ख्यालाई शिक्षा दिनु आफैमा ‘तगडा सत्यवती’ को परिचय बन्यो।

 

 

अभिभावक सम्बन्धमा तगडा

 हामी सत्यवती स्कुलको स्थापनाकालना गाउँका अगुवाहरुले चन्दा उठाएको, देउसीरे खेलेको देखेका थियौं।  ०४६ सालमा माध्यमिक विद्यालय बनाउन सुरु गर्दा  पनि त्यो क्रम जारी रह्यो। अझ नयाँ पुस्ताले विद्यालयको बागडोर सम्हालेपछि  त्यो क्रम अझ बढ्यो । विद्यालयका हरेक रणनैतिक निर्णयहरू गर्दा अभिभावक भेलाबाट गरिन्थ्यो,  त्यसैले कार्यान्वयनमा अभिभावकहरुले अपनत्व लिन्थे। गुनासो मज्जासित सुनिन्थ्यो सकेसम्म समाधान पनि गरिन्थ्यो। । २०५१ सालमा मा वि दरबन्दी नआउन्जेल शिक्षकहरुलाई तलब खुवाउन नै शुल्क उठाउनुपर्थ्यो, त्यसले पुग्दैनथ्यो र अभिभावकहरुसँग हात फैलाउनै पर्थ्यो। माओवादी द्वन्दको समयमा अभिभावक विद्यार्थी र शिक्षकको एकता निर्माण गर्न धेरै नै छलफल बैठकहरु हुने गर्थे।  हरेक निर्माणको चरणमा जनश्रमदानलाई अभिभावकसँग सम्बन्ध विस्तारको कडीको रुपमा लिइन्थ्यो। हुर्केका विद्यार्थीहरूबाट पनि मनग्य  काम  लिइन्थ्यो। निजी घरमा वा सामुदायिक वनमा आगलागी हुँदा हुर्केका विद्यार्थीहरूले निभाएको सम्झन्छु। पूर्व विद्यार्थीहरूलाई पनि कुनै न कुनै रूपमा समेट्न थालियो। विद्यालयमा समितिहरु बनाउँदा समुदायमा भएको विभिन्न प्रकारका द्वन्दहरूको व्यवस्थापन गरिन्थ्यो, समावेशी संरचनाहरू बनाइन्थ्यो। जम्मा भएर गफ गर्ने सहभागिता होइन सत्यवती स्कुलमा श्रमदान गर्नका लागि सहभागिता हुन्थ्यो। हाम्रो श्रमदानको कार्यक्रममा अभिभावक, विद्यार्थी, शिक्षक, सांसद, जिल्ला शिक्षा अधिकारीहरू काठमाडौँबाट आएका हिकिवाका सदस्य पाहुनाहरू र विदेशीहरुले पनि भाग लिएका थिए। आदमघाट बजारदेखि विद्यालयको कम्पाउन्डसम्म लाइन लागेर २७००० इँट्टा एकाध घण्टामा नै ओसारेका थियौं। म र कतिपय शिक्षक साथीहरुले त साबेल चलाउन, डोको बोक्न, गल हम्मर चलाउन त्यहिँ विद्यालयमा नै सिकेका थियौं।

बदलिँदो परिस्थितिमा विविध संस्थाहरुसंग सहकार्य पनि गरियो। साझेदारहरु मध्ये सत्यवती विद्यालयलाई तगडा बनाउने मूल श्रेय हिकिवा जापानलाई जान्छ। अरुहरुमा सिविन, एसपीडब्लु, पीसकोर्प्स, जाइका र पूर्व विद्यार्थी समाज (SAAN) आदि थिए, सम्झनुपर्दछ। सबै प्रति कृतज्ञता र धन्यवाद दिन्छु, र दिइरहनुपर्दछ।

पठनपाठनमा तगडा



सर्वत्र अस्थिरता मच्चिएको बेलामा सामुदायिक विद्यालयको सफलता शिक्षकको हातमा हुने रहेछ। धेरै विद्यालयसङ्ग नभएको जनशक्ति सत्यवती स्कूलले पायो। विज्ञान, गणित, अंग्रेजी, नेपाली, लेखा पढाउने जिल्लाकै उत्कृष्ठ शिक्षकहरु स्थानीय स्तरमा नै उपलव्ध भएकोले अरु विद्यालयले जस्तो शिक्षकको अभाव झेल्नुपरेन। दुःखको एउटा चरण पार गरेपछि सत्यवती स्कूल शिक्षकहरुको माझमा उत्कृष्ठ गन्तव्य पनि बन्यो। त्यसपछि त आफ्नै पूर्व विद्यार्थीहरु लाइन लागिहाले।

योग्य शिक्षकहरुको मन मिलेको टीम भए पछि सबै कुरा सम्भव भयो। कोचिङ एक्स्ट्रा क्लास, अतिरिक्त कृयाकलाप, प्रयोगात्मक कक्षाहरु, वैकल्पिक सिकाई, स्पोर्ट्स वीक जस्ता अवसरहरु उपलव्ध भए। क्यारियर काउन्सेलिङ, ओपेनबूक एक्जाम जस्ता धेरै प्रकारका परीक्षणहरु पनि गरियो। केहि परीक्षण गरेर पनि छोडियो। सुस्त श्रवणका वालवालिकाहरुको विशेष कक्षाहरु केहि वर्षमा छोडियो। प्लास टूमा वातावरण विज्ञान र कम्प्युटर विज्ञान शिक्षण छोडियो। वर्षौंदेखि उच्च मा वि तहमा विज्ञानका विषयहरु पढाउने अनुमति प्राप्त गरिएको थियो। त्यो पार लागेको छैन।    

तगडा सत्यवती बनाउने यो मुख्य काम थियो, सुरुका वर्षहरुमा अरु अभाव झेलियो। बल्ल बल्ल धेरै अभावहरुलाई सम्वोधन भयो, तर म बाहिरिएँ। अझै धेरै कामहरु बाँकी छ जस्तो लाग्छ। सकिन्छ। गर्नुपर्छ।          

सिकाईमा तगडा

धेरै समय सत्यवती स्कूल पूर्वाधार विकासमा नै अलमलियो। बढ्दो विद्यार्थी संख्याले पनि हैरान भइयो। तर, उबेलाका कुनै पनि नतिजामा छ्या भन्न सक्ने बन्न दिएनौं। हामी सधैं छिमेकी विद्यालयहरु भन्दा उत्कृष्ठ नतिजा दिनै पर्ने दवाबमा हुन्थ्यौं। कुनै वर्ष जिल्लाको एसएलसी टप निकाल्यौं, कहिले धेरै प्रतिशत पास गराउने निकाल्थ्यौं। त्यसैको हिसाब हुन्थ्यो। पछिल्लो समयमा खेलकुद विकासमा पनि राम्रो समन्वय मिल्यो। अन्तर मा वि राष्ट्रपति शिल्ड खेलकुदले सत्यवती मा वि, गेमको एउटा “पावर हाउस” नै बन्यो। अरु अतिरिक्त कृयाकलापहरुमा पनि उल्लेखनीय काम गरियो।

अर्को सूचकको हिसाबले हेर्दा हाम्रा पूर्व विद्यार्थीहरु राजमार्ग क्षेत्रका हरेकजस्तो विद्यालयमा मा वि शिक्षक छन्। अन्यत्र पनि होलान्। आधारभूत तहमा त सैयौं होलान्। निजामति सेवामा उपसचिव हुन थालेकाछन्। आठ दशजना डाक्टर होलान्, २५ जना जति इन्जिनियर होलान्। बैंक, मिडिया र अन्य संगठित तथा निजी क्षेत्रमा हिसाब किताव छैन। जनप्रतिनिधि र प्रतिस्पर्धा गर्ने हैसियतका स्थानीय तहमा नेताहरु छन्।

विदेशको कुरा गरी साध्य छैन। १५ वर्ष अघि सौल (कोरिया) मा २ महिना बसेको थिएँ, हरेक सार्वजनिक विदाको दिन फरक फरक विद्यार्थीहरु भेट गर्न आउँथे। अमेरिकामा पनि विद्यार्थीहरु भेटघाट भयो, कार चढाएर घुमाए। अस्ट्रेलिया, जापान र बेलायतमा धेरै प्रगति गरेकाछन् रे भन्ने सुनेकोछु। अरब र पूर्वी युरोपमा धेरै काम गरिरहेका छन्। अब ‘सत्यवतीयनहरु’ले सांसद र दर्शनाचार्य बनेको हेर्ने धोकोछ, पक्कै हुनेछन्। ठूलो संख्यामा पूर्ख्यौली दीगो काम खेतीपाती र व्यवसायहरुमा रमाएर आफ्नै समुदायमा योगदान गरेका छन्, त्यो झन ठूलो काम हो।

यो तगडा सत्यवती बनाउने महायात्रामा थुप्रै त्रूटी कमजोरीहरु पनि गरिएछ। मलाई यहाँ लेख्न पनि लाज लाग्छ, म सहयोगात्मक भन्दा पनि कडा शिक्षक / प्रधानाध्यापक थिएँ। धेरैलाई दण्ड सजायँ गरेँ।  वालमनोविज्ञान र शिक्षण विधि नपढेको रुखो गणित विज्ञान विषयको विद्यार्थी भएर होला, विद्यार्थी तह लगाउनुपर्दछ भन्ने ग्रन्थी बढी थियो।  त्यो बेलामा अभिभावकहरुबाट  पनि त्यस्तै माग आउँथ्यो। जहिलेबाट यो गलत हो भन्ने बुझियो, करेक्सन पनि गरियो। तर कुनै विद्यार्थीले अगाडि प्रतिवाद चाहिँ गरेनन्। योग्य शिक्षक छनौट गर्ने मेरो अडानको धेरैले प्रशंसा गर्दथे। उत्कृष्ठ र जांगरिलो मान्छे मेरो छनौट हुन्थ्यो, तर यस्ता शिक्षक टिकाउन गार्हो। तर, जान्छु भन्नेलाई दवाबमा रोकिएन, यसलाई अझ तगडा छनौट गर्ने अवसरको रुपमा लिइयो। अर्को धेरै महत्वको काम अभिलेखिकरण कमै गरिएछ। यसले तथ्यहरु तोडमोड हुने हो कि भन्ने शंका लागिरहन्छ।   

 धेरै निर्णय लिनुपर्दा बेला बेलामा धेरै विवादमा पनि परियो। विद्यालय भवन प्रा वि भएकै पूरानै ठाउँमा नै बनाऔं, ब्याचलर तहको क्याम्पस चलाऔं, भन्ने आग्रहहरु मान्न सकिएन। राजनीतिक आग्रहका साथ आएका बन्दको, निःशुल्क शिक्षा, फी फिर्ता र चन्दा आदिको आग्रहहरु मान्न सकिएन। यहि मामिलामा विद्यालयबाट विद्यार्थी शिक्षकहरु अपहरणमा परे, म माथि हातपात पनि भयो, अनेक अपमान व्यहोरियो, कुनै गुनासो छैन। आजकल त्यो बेलामा ठिकै गरिएछ भन्ने लाग्छ। मान्न नसकिएका व्यक्तिगत आग्रह, अनुरोधहरुको त हिसाब किताब नै छैनन्। त्यसैको आधारमा अब सामाजिक वा सामुदायिक सम्बन्धमा आग्रह नराखे हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ।   

सारांश

सत्यवती स्कूल तगडा बनाउन भनेर धेरै जनाले महत्वपूर्ण उमेर बिताइयो। मैले त जनस्तरबाट नै ‘सर’ भन्ने उपाधी पाएँ। धेरै सिकियो। त्यहाँको अनुभव धेरैलाई सिकाउने अवसर पनि पाएँ।  उच्च शिक्षा अध्ययन, तालिम, विदेश भ्रमण गर्ने अवसरहरु पनि पाइयो। तर सबैले मैले जस्तो अवसर पाएनन्। कतिपय मेहनती अभिभावकका छोराछोरीले स्कूल तह पनि पार गरेनन्। सामान्य सहयोग गर्दा ठूलै प्रगति गर्न सक्ने बालबालिकालाई पनि सहयोग गर्न सकिएन होला। यस्ता फेहरिस्त पछि फेरि लेखौंला।

 जीवनभरको अध्ययन र अनुभवबाट मैले पाएको शिक्षा के हो भने, सफलता चमत्कार हैन रहेछ, कुरेर बस्दा आफैं आउँदैन। सफलता प्राप्त गर्नको लागि परिवर्तन प्रतिको प्रतिवध्दता, वुध्दिमत्तापूर्ण योजना र निरन्तरको मेहनत चाहिन्छ। यति भएमा अरु सबै आवश्यक तत्वहरु पछि लागेर आउँछन्। बाँकी तर्कहरु अयोग्यताहरु हुन्।



 

 

     

 

 

 

   

 

 

   

Tuesday, June 24, 2025

नेपाली शिक्षक आन्दोलनमा शीतयुध्दकालिन धङ्धङी


          दोस्रो विश्वयुध्द समाप्त (१९४५) हुँदा मानव इतिहास कै अभूतपूर्व पीडा त छँदैथियो तथापि विश्वभरी नै नयाँ उत्साह पनि भरिएको थियो। मानव सभ्यता विकासको लागि शान्ति, लोकतन्त्र, समाजवाद, समानता, सामाजिक न्याय, मुक्ती र प्रगति जस्ता नयाँ अवधारणाहरु बहसमा थिए। औपनिवेशिक राष्ट्रहरु धमाधम मुक्त हुँदैथिए। युरोप नाजिवाद र फासीवादबाट मुक्त भएको थियो। नयाँ जागरण र विश्व व्यवस्थाको सपना सहित संयुक्त राष्ट्र संघ जस्ता निकायहरु स्थापना हुँदैथिए। श्रम आन्दोलनमा पनि विश्वका मजदुरहरु एक हौं भन्ने नारालाई आत्मसात गर्दै सोहि वर्ष पेरिसमा ५५ मुलुकका ट्रेड युनियनहरुको सम्मेलनबाट विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) गठन गरिएको थियो। यसको तत्कालिक राजनीतिक पृष्ठभूमी चाहिँ दोस्रो विश्वयुध्दमा पूँजीवादी र समाजवादी ध्रुवका प्रमुख राष्ट्रहरु बेलायत, फ्रान्स, संयुक्त राज्य अमेरिका र सोभियत संघ बिचको सहकार्य थियो। इटाली, जर्मन र जापानको फासिवादी, नाजिवादी र सैन्यवादी गठवन्धनलाई परास्त गर्न जुन वाम-प्रजातान्त्रिक रणनीतिक सहकार्य थियो।    

तर त्यो उत्साह धेरै वर्ष टिक्न सकेन। मूलत पूँजीवादी खेमा राष्ट्रका ट्रेड युनियनहरुले विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) लाई सोभियत संघबाट सञ्चालित भएको, कम्युनिस्ट सङ्गठन गरेको आदि आरोप लगाएर १९४९ मा विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ छोडेर अर्कै आइसिटिएफटियु नाम गरेको महासंघ गठन गरे। विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ दुई चिरा भयो। तैपनि समाजवादी राष्ट्रहरु, भर्खर औपनिवेशिक शासनबाट मुक्त भएका राष्ट्रहरु र असंलग्न आन्दोलनका राष्ट्रहरुका ट्रेड युनियनहरुले विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ छोडेनन्। शितयुध्दकालको अन्त (१९९०) सम्म पनि विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घको वर्चस्व नै रहेकै थियो। तर १९९० मा शीतयुध्दको अन्त भएपछि समाजवादी खेमामा देखा परेको चुनौतिपूर्ण नयाँ परिस्थितिले फेरि विश्व ट्रेड युनियन आन्दोलनमा संकट देखाप-यो, र थप ध्रुविकरण भयो। विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घमा सहभागी भएका पूर्व समाजवादी खेमा राष्ट्रका कतिपय राष्ट्रिय महासंघहरु, असंलग्न आन्दोलन राष्ट्रका महासङ्घहरु र कतै पनि नलागेका युरोपका महासंघहरु मिलेर २००६ मा अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेड युनियम महासंघ (ITUC) गठन गरे। 

नेपालमा पञ्चायत कालभरी ट्रेड युनियनहरु प्रतिवन्धित थिए।  विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) मा चाहिँ पञ्चायत कालताका पञ्चहरु र सोभियत सङ्घको विचार समर्थित मानिने कम्युनिस्ट पार्टीका नेताहरुको सहभागिता हुने गरेको बुझिन्छ। तिनताका श्रमिकहरुको कार्यथलोमा यस्ता शक्तिहरुको उपस्थिति खासै नदेखिने भएकोले विश्व ट्रेड युनियन आन्दोलनमा यिनको सहभागिता ‘भारदारी र पर्यटकीय’ तहमा सिमित रहेको बुझिन्छ। हालसम्म आइपुग्दा विश्व मञ्चमा अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेड युनियनमहासङ्घ (आइटियुसी) को सशक्त उपस्थिति देखिन्छ, आफूले २० करोड़ श्रमिकहरुको प्रतिनिधित्व गर्ने दावी गर्दछ भने पुरानो विश्व ट्रेड युनियन महासंघ (डब्लुएफटियु) को सदस्यता ऐतिहासिक रुपमा खुम्चेकोछ।  

 

विश्व ट्रेड युनियनको विवादमा शिक्षक आन्दोलन

 

विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) को धुरीमा फिसे भन्ने शिक्षक महासङ्घ थियो। विश्व ट्रेड युनियन महासंघ (WFTU) भन्दा बाहिर समाजवादी, उपनिवेशबाट मुक्त राष्ट्र र असंलग्न आन्दोलनका सहभागी राष्ट्रहरुका शिक्षक सङ्गठनहरु मिलेर डब्लुसिओटिपीमा जोड़िए भने  पूँजीवादी खेमाले आइएफएफटियु बनाए। डब्लुसिओटिपिले ट्रेड युनियन अधिकारभन्दा पेशागत अधिकारहरुको वकालत गर्दथ्यो। शीतकालको समाप्ती पछि ११९३ मा ती दुई महासङ्घहरु डब्लुसिओटिपि र आइएफएफटियुको मर्ज़ भएर ‘एजुकेशन ईण्टरनेशनल’ बन्यो। एजुकेशन ईण्टरनेशनल, आइटियुसीको ग्लोबल युनियन फेडरेशनको हैसियतमा रहेकोछ। डब्लुएफटियु सम्बध्द शिक्षक महासङ्घ (फिसे) को उपस्थिति ख़ास ख़ास मुलुकमा, आस्थागत सहभागिताको रुपमा देखिन्छ।

 

नेपाली श्रमिक र पेशागत आन्दोलनमा विश्व सन्दर्भ

—————————————————————

नेपालमा पहिलो संगठित श्रमिक आन्दोलन विश्व ट्रेड युनियन महासंघ (WFTU) गठन भएको करिब एक वर्ष पछि १९४७ (वि सं २००३) मा विराटनगर जूट मिल्सबाट सुरु भएको थियो। राणा शासनको अन्त हुने बित्तिकै २००८ सालमा नेपालमा ट्रेड युनियन महासङ्घ गठन भयो। मुलुकको राजनीतिक अस्थिरता तथा विश्व श्रमिक आन्दोलनमा देखा परेको वैचारिक फूटको असर त्यो महासङ्घमा पनि प-यो। २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित सरकार अपदस्थ ग़रेर राजनीतिक दलहरुमाथि प्रतिबन्ध लगाउँदा नेपालको ट्रेड युनियन महासङ्घलाई पनि प्रतिवन्ध लगाए। भूमिगत रुपमा नै भए पनि ट्रेड युनियन महासंघ ब्युताउन अर्कों ३० वर्ष लाग्यो। २०४६ सालको श्रावण महिनामा भूमिगत रुपमा गठित यातायात, होटेल, कार्पेट र कारख़ाना मजदुरहरु सङ्गठित गरी जिफन्ट स्थापना गर्दा लोकतन्त्र र श्रमिक अधिकारको माग राखिएको थियो।

२००६ मा अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेड युनियन महासंघ (आइटियुसी) गठन गर्दा नेपालबाट स्वतन्त्र ट्रेड युनियनहरुको समूह हुँदै नेपाल ट्रेड युनियन महासङ्घ (जिफन्ट) र पूँजीवादी खेमाबाट नेपाल ट्रेड युनियन कांग्रेसको सहभागिता रहेको थियो। पछि अखिल नेपाल ट्रेड युनियन महासंघ (ANTUF) पनि यहि अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेड युनियन महासङ्घ (ITUC) मा संलग्न रहेकोछ।

त्यसैगरी २०३६ सालमा राष्ट्रव्यापी आन्दोलन सञ्चालन गरी पञ्चायती शासकहरुलाई झुकाएर आफूले बनाएको विधान अनुसारको संगठन दर्ता गराउने नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक सङ्गठनले डब्लुसिओटिपीको कार्यक्रममा १९८३ मा भाग लिएको, १९८६ मा सदस्यता ग्रहण गरेको देखिन्छ। सोहि हैसियतले १९९३ मा एजुकेशन ईण्टरनेशनल गठन गर्दा ने रा शि सङ्गठन चार्टर मेम्बर रहेको थियो। ट्रेड युनियन कांग्रेस आवध्द नेपाल शिक्षक सङ्घ एजुकेशन ईण्टरनेशनल (ईआई) को अर्कों चार्टर मेम्बर हो।

हाल आइपुग्दा, नेपाली ट्रेड युनियनहरु नेपाल ट्रेड युनियन महासङघ (जिफन्ट) , नेपाल ट्रेड युनियन कांग्रेस (NTUC) र  अखिल नेपाल ट्रेड युनियन महासङ्घ (आण्टुफ) अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेड युनियन महासङ्घ (आइटियुसी) को तिन सदस्य राष्ट्रिय महासङ्घ हुन्। राप्रपा र नेकपा (एकीकृत समाजवादी) समर्थित महासङ्घहरु आइटियुसीको सदस्यताको लागि प्रयत्नरत रहेकाछन्। एजुकेशन इण्टरनेशनलमा नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक सङ्गठन, नेपाल शिक्षक सङ्घ, निजी विद्यालयका शिक्षकहरुको प्रतिनिधित्व गर्ने ईस्टू र विद्यालय कर्मचारी परिषदले सदस्यता प्राप्त गरेकाछन्।

त्यसैगरी विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) मा ने क पा ( एकीकृत समाजवादी) सम्बध्द पेशागत महासङ्घ (कोनेप) सदस्य रहेको छ। केहि समय अघिसम्म राप्रपा सम्बध्द ट्रेड युनियन पनि विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU)  का गतिविधिमा संलग्न भएको देखिन्छ। तर विगतमा बाक्लो उपस्थिति जनाउने अन्य केहि वाम पृष्ठभूमीका व्यक्तिहरुको संलग्नता घट्दै गएको भेटिन्छ। त्यसैगरी विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) सम्बध्द शिक्षक महासङ्घ कार्यक्रमहरुमा एकीकृत (माओवादी), ने क पा (एकीकृत समाजवादी र ने क पा (मसाल) सम्बध्द शिक्षक सङ्गठनहरु उपस्थिति देखिन्छ।

विश्व ट्रेड युनियन आन्दोलनमा नेपाली राजनीतिको विचित्रको चित्र

——————————————————————————-

 नेपालको राजनीतिक दलहरु ध्रुविकरण मूलत वाम समाजवादी धारका कम्युनिस्ट पार्टीहरु, उदारवादी पूँजीवादी धारको कांग्रेस र राजावादी पुरातनपन्थीहरुको राप्रपा लगायतका दलहरु हुन्। यिनै दलहरुको वैचारिक सेरोफेरोमा नेपाली ट्रेड युनियनहरु महासङ्घहरु गठन र गतिशिल भएको मानिन्छन्। नेपालमा यिनै ट्रेड युनियनहरुको कार्यथलोमा र बिभिन्न तहमा हुने प्रतिनिधित्वहरुमा सहकार्य, प्रतिस्पर्धा र द्वन्द देखिन्छ। कतिपय साना मानिने युनियन तथा महासंघहरुमा सम्बन्धित राजनीतिक दलहरुको बढ़ी नै हस्तक्षेपपूर्ण उपस्थिती रहेको देखिन्छ। तर अन्तर्राष्ट्रिय संलग्नता र सहभागिताको कुरा गर्दा वैचारिक संलग्नता र आवध्दताको घेरा तोडेको देखिन्छ। उदाहरणको लागि ने क पा (एमाले) नजिक मानिने ट्रेड युनियनहरु, जिफन्ट, अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेड युनियन महासङ्घ (आइटियुसी) को संस्थापन सदस्य रहेको छ भने, पेशागत महासंघ (कोनेप) सुरु देखि नै विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) मा संलग्न छ। राजनीतिक दलसंगै विभाजित भएको र वैधताको दावी गरिरहेको एमाले सम्बध्द अर्कों पेशागत महासंघ (कोनेप) र तिनको केहि सम्बध्द घटकहरु पनि विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) का कार्यक्रमहरुमा सहभागी भइरहेको देखिन्छ। ने क पा (एकीकृत समाजवादी) सम्बध्द ट्रेड युनियन महासङ्घ ( कोनेप) डब्लुएफटियुको सशक्त सदस्य रहेको छ भने सोहि पार्टीको अर्कों ट्रेड युनियन महासंघ आइटियुसीको सदस्यताको लागि प्रयत्नशिल रहेकोछ। नेकपा ( एकीकृत माओवादी) सम्बध्द ट्रेड युनियन महासंघ (आण्टुफ) आइटियुसीको सदस्य रहेकोछ भने सोहि दलको शिक्षकहरुको माझमा बनाइएको  अर्कों जनवर्गीय सङ्गठन विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) गतिविधिहरुमा सकृय देखिन्छ। यो सवालमा नेपाली कांग्रेस स्पस्ट र व्यवस्थित देखिन्छ। सुरुदेखि नै सबै पेशाकर्मी र श्रमिकका युनियहरुलाई एउटै ट्रेड युनियनको छाताभित्र समेट्ने र अन्तर्राष्टिय धुरीको हिसाबले अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेड युनियन महासङ्घ (आइटियुसी) मा समेटिएको देखिन्छ। नयाँ राजनीतिक शक्तिको रुपमा उदाएका अति दक्षिणपन्थी र लोकृयतावादी शक्तिहरुले ट्रेड युनियनको उपस्थिती र औचित्यलाई नै अश्विकार गर्दछन्।

शीतयुध्द कालिन धङ्धङी

———————————

विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) सम्बध्द नेपाल र छिमेकी राष्ट्रहरुका धेरैजसो नेताहरुको कुरा सुन्दा सो महासंघ समाजवादी धारको भएकोले संलग्न भएको भन्दारहेछन्। तर, सो कुरा राप्रपा सम्वध्द ट्रेड युनियनका नेताहरु चाहिँ ‘भन्ने कुरा हुन्’ भन्दा रहेछन्। विश्व ट्रेड युनियन महासङ्घ (WFTU) ले केहि नारामा समाजवादको वकालत गरेको देखिए पनि विश्वमा समाजवाद स्थापनार्थ कुनै स्पस्ट विचार, नीति तथा कार्यक्रमको चाहिँ अभाव भएको त्यहिँ आवध्द अर्का वाम पृष्ठभूमीका अनुभवी नेताले बताउँछन्। यदि सो दावीलाई मान्ने हो भने नेपालका समाजवादी राजनीतिक दलका विचारले लेस मानिने अन्य ट्रेड युनियनहरु अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेड युनियन महासङ्घ (आइटियुसी) मा संलग्न हुनुपर्ने कारण बुझिन्न। बरु १९९० अघि संसारभरका मजदुरहरु एक हौं भन्दाभन्दै सदस्यहरुलाई विचारधारात्मक रुपमा ध्रुविकरण गर्ने, दलहरु टुक्रिँदा सो को आधारमा नै श्रमिक सङ्गठनहरु टुक्र्याउँदै लैजाने राजनीतिक संस्कारको विपक्षमा जानुपर्ने थियो, गएनन्। त्यसैगरी तथाकथित प्रजातन्त्रवादी खेमाले उद्दण्ड पूँजिवादी मूल्य मान्यताले ऐतिहासिक र विश्वव्यापी रुपमा गरेको अमानवीय शोषण उत्पीडनको मौन समर्थन गर्दै समाजवादी मूल्य मान्यताको विरुद्ध खड़ा भएका विश्व संरचनाको समर्थन गरिरहे। भौतिक रुपमा प्रत्यक्ष रुपमा नभिडे तापनि त्यहि दुईवटा मूल्य मान्यताहरुमा आधारित विचार, नीति र संरचनाहरुको विचको युध्द नै शीतयुध्द थियो। त्यसको विश्वव्यापी तनाव १९९० मा सकियो र नयाँ वहुध्रुवीय विश्व व्यवस्था तर्फ़ अघि बढ्यो। तर नेपालमा शीतयुध्द कालमा  तानाशाही पञ्चायती शासन व्यवस्था भएकोले भित्रभित्रै रहेको त्यो तनाव थियो, जुन प्रजातान्त्रिक व्यवस्था सुरु भएपछि  १९९० पछि प्रकट हुन थाल्यो। विश्व स्तरमा भएको त्यो वैचारिक विभाजनको विसर्जन भए यता नेपालमा चाहिँ १९९० पछि विकसित हुन थालेको ट्रेड युनियन आन्दोलनमा  प्रकट भइरह्यो। तर त्यो पनि कुनै सैध्दान्तिक धरातलमा भन्दा अवसरवादको रुपमा असरल्ल देखिएकोछ। त्यसले ट्रेड युनियन आन्दोलनलाई मजवुत बनाउने भन्दा कमजोर बनाइरहेकोछ।


तात्कालिक कार्यभार

—————————

 नेपालको ट्रेड युनियन आन्दोलन पश्चिमाहरुको जस्तो औद्योगिक क्रान्तिले खड़ा गरेको वर्गसंघर्षमा आधारित होइन। बरु, औपनिवेशिक शासन व्यहोरेका दक्षिणका मुलुकहरुमा चलेको राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलनमा राजनीतिक दलहरुको सापेक्ष, सहयोगी शक्तिको रुपमा बनेको ट्रेड युनियन आन्दोलनबाट प्रभावित भएकोछ। त्यसैले यी संगठनहरुमा राजनीतिक दलहरुसङग आस्थागत सम्बन्ध र संलग्नता हुने नै भयो। तत्कालको लागि यसबाट टाढा पुगिने आशा गर्नु अव्यवहारिक आग्रह हुनेछ। यहि अवस्थामा पनि ट्रेड युनियनलाई मजवुत गर्नको लागि गर्न सकिने सुधार चाहिँ के हो भने, सर्वप्रथम चाहिँ एउटा राजनीतिक दलसंग सम्बन्धित भनिने ट्रेड युनियन सङ्गठनहरुको कामको प्रकृतिको आधारमा समायोजन (मर्जिङ) र महासंघहरुको पूनर्गठन र सबलिकरण हो। त्यसपछि विचारधारात्मक रुपमा एकै तर्फ रहेकाहरुको न्यूनतम रुपमा सहकार्यका लागि बहस निर्माण गर्न सकिन्छ। अझ अगाडि चाहिँ पेशाकर्मी र मजदुरहरु भनेर गरिने मनोवैज्ञानिक विभाजनको खारेजी र विरोध गरिनुपर्दछ।

अझ सरल रुपमा ने क पा (एमाले) सम्बध्द भनिने कोनेप र जिफन्टको समायोजनको लागि ढिलो भइसकेकोछ। समान कार्य प्रकृति त कार्यथलोका विविध युनियनहरुलाई समायोजन (मर्ज़) गर्ने र दुई महासंघलाई संयोजन गरी एउटै महासंघ बनाउनुपर्दछ। त्यसैगरी ने क पा ( एकीकृत माओवादी) का पेशागत र श्रमिक क्षेत्रहरुलाई नेतृत्व गर्ने महासङ्घमा दर्ता भएका संगठनहरु एकर्कालाई समाजवादी र पूँजीवादी भनेर वादविवाद गर्न छोडेर जोडिनुपर्दछ। नेकपा (एकीकृत समाजवादी)का पेशागत क्षेत्रको नेतृत्व गर्ने र श्रमिकहरुको नेतृत्व गर्ने सङ्गठनहरु नजोडिनु पर्ने कारण बुझिँदैन। त्यसपछि तत्कालिक कार्यनीतिक कारणले छुट्टिएका दलहरुका महासंघहरु बिच मुद्दामा आधारित सहकार्य बढाउँदै जानु श्रेयश्कर हुनेछ। अनेक संगठन बनाएर कार्यकर्तालाई ज़िम्मेवारी दिएर अल्मल्याउनु एउटा कुरा हो, तर यसले न त पेशागत न त श्रम आन्दोलनलाई नै योगदान गर्न सक्छ। न श्रमिक वर्गको न्याय र प्रगति सम्भव हुन्छ, न त सामाजिक रुपान्तरण नै सम्भव हुन्छ।            

            यहि दौरानमा एजुकेशन ईण्टरनेशनलको चार्टर मेम्बर भई अन्तरराष्ट्रिय शिक्षक आन्दोलनमा योगदान गर्ने हैसियत बनाएको नेराशिसंगठनले आइटियुसीमा आवध्दता लिनु स्वभाविक नै हो। तर, सोहि संगठनले आफूलाई आइटियुसीको प्रतिद्वन्दी ठान्ने डब्लुएफटियुको नेपाली सदस्य कोनेपको आवध्दता चुपचाप निरन्तरता दिने कुरा बुझिएको छैन। नेराशिसङ्गठनका सदस्यहरुले संगठन मार्फत ईआईको आवध्दता शुल्क तिर्नु त स्वभाविक होला, फेरि कोनेप मार्फत डब्लुएफटियु-फिसेलाई शुल्क तिर्नुको औचित्य पुष्टी गर्न सकिन्न। ने रा शि सङ्गठनले एजुकेशन ईण्टरनेशनलको आवध्दता त्याग गर्नुहुदैन, त्यसैले कोनेप मार्फत डब्लुएफटियु-फिसेमा शुल्क बुझाउन छोड्नुपर्दछ । पेशागत र ट्रेड युनियन आन्दोलनमा रहेको समाजवादी-पूँजीवादी विभाजनकारी शीतयुध्दकालिन धङधङी छोड्नुपर्दछ साथै कुनै पनि प्रकारको अवसरवादबाट संगठनलाई जोगाउनुपर्दछ र नेतृत्व जोगिनुपर्दछ। सबै वाद, विचार र रुझान भएका शिक्षकहरुलाई संगठित, प्रशिक्षित र परिचालित गरेर मात्र ने रा शि सङ्गठनले राखेका लक्ष्य उध्देश्यहरु हासिल गर्नसकिन्छ।    

सन्दर्भ सामाग्री

https://www.wftucentral.org/history/

https://www.ei-ie.org/en/about/origins-and-history

https://www.ituc-csi.org/a-new-international-trade-union

https://gefont.org/publication-list/braving-the-challenges-nepali-trade-union-movement